พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๙ - กรรมที่ให้ผลตามลำดับ ๔ ประการ

กรรมที่ให้ผลตามลำดับ ๔ ประการ

นิมิตทั้ง ๓ ประการที่เป็นอารมณ์ ปรากฏในมรณาสันนวิถีนี้ ย่อมเกิดขึ้นได้ด้วย อำนาจกรรม ๔ ประการที่ให้ผลตามลำดับ คือ
๑. ครุกรรม กรรมหนัก กรรมอื่นไม่อาจจะห้ามหรือขัดขวางผลของกรรมประเภทนี้และครุกรรม มีทั้งฝ่ายกุศลและอกุศล
ครุกรรมฝ่ายกุศล ได้แก่ มหัคคตกุศลจิต ๙ ดวง คือ รูปาวจรกุศล ๕ อรูปาวจรกุศล ๔ ที่จะนำไปเกิดเป็นรูปพรหม หรืออรูปพรหม
ส่วนครุกรรมฝ่ายอกุศล ได้แก่ อนันตริยกรรม ๕ คือ ฆ่าบิดา มารดา ฆ่าพระอรหันต์ ทำโลหิตพระพุทธเจ้าให้ห้อ และทำสังฆเภท คือทำสงฆ์ให้แตกกัน
๒. อาสันนกรรม กรรมที่ได้กระทำหรือระลึกได้เมื่อใกล้จะตาย คือ ก่อนที่มรณาสันนวิถีเกิดมีได้ทั้งกุศลอาสันนกรรม หรืออกุศลอาสันนกรรม ถ้าไม่มีครุกรรมแล้ว อาสันนกรรมย่อมให้ผล คือ ย่อมกระทำนิมิตที่เป็นกรรม กรรมนิมิต หรือคตินิมิตให้ปรากฏในมรณาสันนวิถีได้
ถ้าเป็นกุศลอาสันนกรรม ก็นำไปเกิดในสุคติภูมิ แต่ถ้าเป็นอกุศลอาสันนกรรม ก็นำไปเกิดในทุคติภูมิ
๓. อาจิณณกรรม กรรมที่ทำจนเคยชิน หรือทำเป็นประจำ มีทั้งกุศลอาจิณณกรรม และอกุศลอาจิณณกรรม อาจิณณกรรมนี้ ถ้าไม่มีครุกรรมและอาสันนกรรมแล้ว ก็ย่อมจะให้ผล โดยทำให้เป็นอารมณ์แก่มรณาสันนวิถี ถ้าเป็นกุศลอาจิณณกรรม ก็นำไปสู่สุคติ แต่ถ้าเป็นอกุศลอาจิณณกรรม ก็นำไปสู่ทุคติ
๔. กตัตตากรรม คือ กุศลกรรมหรืออกุศลกรรมที่ได้กระทำไปโดยไม่ตั้งใจไว้ก่อนหรือกุศลอกุศลกรรมที่ทำด้วยเจตนาอันอ่อน กรรมนี้จัดเป็นกรรมเล็ก ๆ น้อย ๆ ในคัมภีร์อภิธรรมมัตถวิภาวินี ท่านกล่าวว่า “กรรมที่นอกไปจากกรรม ๓ อย่างข้างต้น คือ ครุกรรม อาสันนกรรมและอาจิณณกรรมเป็นกรรมสักว่าทำเท่านั้น ชื่อ กตัตตากรรม
ถ้าไม่มีครุกรรม อาสันนกรรม และอาจิณณกรรมแล้ว ก็เป็นหน้าที่ของกตัตตากรรม ถ้าเป็นกุศลกตัตตากรรม ก็นำไปสู่สุคติ

มรณาสันนวิถี ๒ ประเภท

๑. มรณาสันนวิถี ทางปัญจทวาร แต่ละทวารมี ๔ วิถี มีวิถีจิตเกิด ดังนี้:-
๑. ภตีวิสํสันวุจุติปฏิ
๒. ภตีวิสํสันวุจุติปฏิ
๓. ภตีตีตีวิสันวุจุติปฏิ
๔. ภตีตีตีวิสันวุจุติปฏิ

๒. มรณาสันนวิถี ทางมโนทวาร มี ๔ วิถี มีวิถีจิตเกิด ดังนี้:-
๑. ภมโนจุติปฏิ
๒. ภมโนจุติปฏิ
๓. ภมโนจุติปฏิ
๔. ภมโนจุติปฏิ


อภิธมฺมตฺถวิภาวินีปาลิ. ๑๖๔