พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๗ - อกุศลเจตสิก ๑๔

อกุศลเจตสิก ๑๔

๑. โมหะ คือธรรมชาติที่หลงงมงาย ไม่รู้จริงในอารมณ์ มีการปิดบังสภาพของอารมณ์เป็นลักษณะ
๒. อหิริกะ คือความไม่ละอายไม่เกลียดบาป
๓. อโนตตัปปะ ความไม่สะดุ้งไม่เกรงกลัวผลบาป อหิริกะ ไม่เกลียดบาป ทุจริตเหมือนสุกรบ้านไม่เกลียดอุจจาระ อโนตตัปปะ ไม่สะดุ้งบาป เหมือนตั๊กแตนไม่กลัวไฟ
๔. อุทธัจจะ มีความไม่สงบแห่งจิตเป็นลักษณะ เหมือนเถ้าฟุ้งกระจายเพราะ ถูกหินกระแทก คือจิตไม่จับอยู่กับอารมณ์เรื่องใดเรื่องหนึ่ง
๕. โลภะ มีการเกาะเกี่ยวหรือติดเป็นลักษณะ เหมือนลิงติดตัง ถ้าเพียงจิตหน่วงเหนี่ยวเป็นฉันทะความเกี่ยวเกาะติดในอารมณ์เป็นโลภะ อีกนัยหนึ่งฉันทะ เหมือนคนป่วยต้องการยา โลภะเหมือนเด็กต้องการขนม
๖. ทิฏฐิ คำนี้เป็นคำกลาง ๆ แต่ใช้ในหมวดอกุศลก็คือ มิจฉาทิฏฐินั่นเองญาณ และทิฏฐิต่างกัน คือ ญาณรู้อารมณ์ตามที่เป็นจริง ทิฏฐิทิ้งความจริงถือเอาโดยสภาพที่ไม่มีจริง
๗. มานะ การถือตัวว่า เราเป็นคนดีกว่าคนอื่นเป็นต้น ท่านใช้อีกคำว่าเกตุกมฺยตาปจฺจุปฏาโน มีความอยากเหมือนธง คือต้องการเด่นดัง ปรากฏ มีความพองขึ้นเป็นลักษณะ
๘. โทสะ ความคิดประทุษร้าย มาจาก --> อรติ --> ปฏิฆะ -->โกธะ -->โทสะ -->พยาบาท--> จองเวร
๙. อิสสา ริษยาทนไม่ได้ต่อทรัพย์สมบัติหรือคุณสมบัติของคนอื่น ละได้ยาก จึงเป็นอิสสาสัญโญชน์
๑๐. มัจฉริยะ ตระหนี่ มีมัจฉริยะ ๕ คือ อาวาสมัจฉริยะ กุลมัจฉริยะ ลาภมัจฉริยะ วัณณมัจฉริยะ ธัมมมัจฉริยะ
๑๑. กุกกุจจะ ความเดือดร้อนรำคาญใจ มีลักขณาทิจตุกกะ คือ
๑. มีความเดือดร้อนใจภายหลังเป็นลักษณะ
๒. มีความเศร้าโศกเนือง ๆ ถึงกรรมที่ทำแล้วและยังไม่ทำได้ทำเป็นกิจ
๓. มีความร้อนใจเป็นผล
๔. มีอกุศลกรรมที่ทำและกุศลกรรมที่ยังมิได้ทำเป็นเหตุใกล้
๑๒. ถีนะ ความที่จิตหดหู่ท้อถอยจากอารมณ์ คลายลงจากความขะมักเขม้นหรือที่เรียก กันว่า เซ็ง มีลักขณาทิจตุกกะ คือ
๑. มีการไม่อุตส่าห์ เป็นลักษณะ
๒. มีการทำลายความเพียรเป็นกิจ
๓. มีความท้อถอยเป็นผล
๔. มีการขาดโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้
๑๓.มิทธะ ความโงกง่วง สภาพที่จิตเซื่องซึมท้อถอยจากอารมณ์ มีลักขณาทิจตุกกะคือ
๑. มีความที่ขันธ์ทั้ง ๓ ไม่เหมาะแก่การงานเป็นลักษณะ
๒. มีการกั้นกำบังสัมปยุตธรรมเป็นกิจ
๓. มีท้อถอยโงกง่วงเป็นผล
๔. มีอโยนิโสมนสิการเป็นเหตุใกล้
๑๔. วิจิกิจฉา ความสงสัย หมายเอาความสงสัย ๘ ไม่ใช่ความสงสัยทั่วไป คือ
๑. สงสัยในพระพุทธเจ้า
๒. สงสัยในพระธรรม
๓. สงสัยในพระสงฆ์
๔. สงสัยในหลักสิกขา
๕. สงสัยในชาติก่อน
๖. สงสัยในชาติหน้า
๗. สงสัยทั้งชาติก่อนและชาติหน้า
๘. สงสัยในปฏิจจสมุปบาท


ชิคุจฺฉติ นาหิริโก ปาปา คูถา ว สูกโร
น ภายติ อโนตฺตปฺปี สลโภ วิย ปาวกา
อภิ. วิ. ๑๐๒