พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๖ - รูปาวจรจิต และโลกุตตรจิต

รูปาวจรจิต คือจิตของผู้ที่บำเพ็ญสมาธิจนบรรลุได้ปฐมฌานจนถึงจตุตถฌาน เมื่อสิ้นชีวิตดับขันธ์ไปแล้ว จะเกิดดับอยู่ในชั้นรูปพรหมเป็นส่วนมาก แต่อาจเกิดเป็นเทวดาและมนุษย์บ้าง
เมื่อจำแนกประเภทแห่งชาติสกุลของจิต คือกุศลวิบาก และกิริยาแล้ว แต่ละฌานจึงมีจิต ๓ ดวง คือ เป็นกุศล ๑ วิบาก ๑ กิริยา ๑ ฌานจึงเป็น ๑๕ ดังนี้
ก. รูปาวจรกุศลจิต ๕ ดวง
ข. รูปาวจรวิบากจิต ๕ ดวง
ค. รูปาวจรกิริยาจิต ๕ ดวง
รวม ๑๕ ดวง
ก. รูปาวจรกุศลจิต
รูปาวจรกุศลจิต เป็นจิตที่เกิดขึ้นโดยการบำเพ็ญสมาธิหรือสมถภาวนา ในตอนแรกย่อมเป็นมหากุศลจิต แต่เมื่อเจริญภาวนาไปจนได้สมาธิแนบแน่น เป็นอัปปนาสมาธิแล้วจิตจึงเปลี่ยนจากมหากุศลจิต เป็นรูปาวจรกุศลจิต ที่เกิดพร้อมกับองค์ฌาน ๕ คือ
๑. วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปมชฺฌานกุศลจิตฺตํ
รูปาวจรกุศลจิตดวงที่ ๑ เกิดพร้อมกับวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา
๒. วิจารปีติสุเขกคฺคาสหิตํ ทุติยชฺฌานกุสลจิตฺตํ
รูปวจรกุศลจิตดวงที่ ๒ เกิดพร้อมกับวิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา
๓. ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ตติยชฺฌานกุศลจิตฺตํ
รูปาวจรกุศลจิตดวงที่ ๓ เกิดพร้อมกับ ปีติ สุข และเอกัคคตา
๔. ปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ จตุชฺฌานกุสลจิตฺตํ
รูปาวจรกุศลจิตดวงที่ ๔ เกิดพร้อมกับสุข และเอกัคคตา
๕. อุเปกฺเขกคฺคตาสหิตํ ปญฺจมชฺฌกุสลจิตฺตํ
รูปาวจรกุศลจิตดวงที่ ๕ เกิดพร้อมกับอุเบกขา และเอกัคคตา
ข. รูปาวจรวิบากจิต
รูปาวจรวิบากจิต เป็นจิตที่เป็นผลของรูปาวจรกุศลจิต ทำหน้าที่ปฏิสนธิ ภวังค์ และจุติในรูปภูมิมีจำนวน ๕ ดวงเท่ากับรูปาวจรกุศลจิต
ค. รูปาวจรกิริยาจิต
รูปาวจรกิริยาจิตเป็นจิตของพระอรหันต์ที่เข้าถึงรูปฌานโดยนัยเดียวกันกับรูปาวจรกุศลจิต หากแต่เกิดขึ้นกับพระอรหันต์เท่านั้น จึงชื่อว่ารูปาวจรกิริยาจิต