พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๔ - อเหตุกกิริยาจิต

อเหตุกกิริยาจิต เป็นจิตที่เกิดขึ้นสักว่าทำหน้าที่ของตนเท่านั้น ไม่เป็นบุญเป็นบาป จิตประเภทนี้เกิดขึ้นเพื่อทำหน้าที่ในการรับอารมณ์ทางทวารทั้ง ๖ และทำหน้าที่ตัดสินอารมณ์ รวมทั้งจิตที่ทำหน้าที่ยิ้มแย้มของพระอรหันต์ทั้งหลาย เป็นจิตที่มิได้เกิดขึ้นเพราะเหตุบุญหรือเหตุบาป จึงไม่ใช่จิตที่เป็นบุญเป็นบาป และไม่ใช่วิบากจิตซึ่งเป็นผลของบุญและบาปด้วย
อเหตุกกิริยาจิตนี้ มี ๓ ดวง คือ
๑. ปัญจทวาราวัชชนจิต คือจิตที่เกิดขึ้นพร้อมกับอุเบกขา โดยนึกค้นหา อารมณ์ทางปัญจทวาร
๒. มโนทวาราวัชชนจิต คือจิตที่เกิดขึ้นพร้อมอุเบกขา โดยนึกค้นหาอารมณ์ ทางมโนทวาร
๓. หสิตุปปาทจิต คือจิตที่เกิดขึ้นพร้อมกับโสมนัส ทำให้เกิดอาการยิ้มแย้มของ พระอรหันต์ทั้งหลาย
ปัญจทวาราวัชชจิต เป็นจิตที่ทำหน้าที่พิจารณาอารมณ์ที่มากระทบทางทวารทั้งห้า ว่าเป็นอารมณ์ทางทวารไหน จะเป็นปัจจัยให้วิญญาณจิตรับอารมณ์ทางทวารนั้น ๆ เปรียบเหมือนนายทวารที่รักษาประตูพระราชวัง ที่คอยเปิดประตูให้แขกผ่านตามฐานะของบุคคล ไม่ได้ติดตามไปทำหน้าที่อย่างอื่น
มโนทวาราวัชชนจิต หมายถึงจิตที่พิจารณาอารมณ์ทางมโนทวาร และทำหน้าที่ตัดสินปัญจารมณ์ (คืออารมณ์ที่ผ่านมาทางทวารทั้งห้า)
หสิตุปปาทจิต เป็นจิตของพระอรหันต์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะได้เห็นเปรต เป็นต้น เป็นการเห็นด้วยทิพยจักษุ (ตาทิพย์) ของท่าน เพราะมาพิจารณาเห็นว่า “เราพ้นแล้วจากสภาพเช่นนี้นับเป็นความโชคดีของเรา น่าปลื้มใจที่สภาพเช่นนี้ไม่มีทางจะเกิดขึ้นแก่เราได้แล้ว” เมื่อท่านมาพิจารณาเช่นนี้ หสิตุปปาทจิตจึงเกิดขึ้น