พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๓ - เหตุให้เกิดอกุศลจิต
การเกิดขึ้นของอกุศลจิตทั้ง ๑๒ ดวงนี้ จะมีขึ้นได้ก็เพราะไม่ใช้ปัญญาใส่ใจพิจารณาด้วยอุบายที่รอบคอบแยบคายที่เรียกว่า “อโยนิโสมนสิการ” หรือคิดไม่รอบคอบ
พระพุทธเจ้าทรงแสดงว่า ผู้ที่ไม่มีโยนิโสมนสิการ (ผู้ที่ไม่ใช้ปัญญาพิจารณาโดยแยบคายหรืออย่างรอบคอบ) อกุศลจิตที่ยังไม่เกิดก็เกิดขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมมีมากยิ่งขึ้น ที่กำลังจะเกิดขึ้นก็ย่อมมีโอกาสเกิดขึ้น ส่วนกุศลจิตที่เกิดขึ้นแล้วก็ย่อมพลันสิ้นลง ฉะนั้น ท่านจึงให้ระวังไม่ให้อกุศลมูลนี้เกิดขึ้นในสันดาน (จิต)
อโยนิโสมนสิการนี้ ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยเหตุ ๕ ประการคือ
๑. การไม่ได้สร้างสมบุญไว้ในปางก่อน
๒. การอยู่ในท้องถิ่นหรือประเทศที่ไม่สมควร (ไม่มีสัตบุรุษ)
๓. การไม่เข้าไปคบหาสัตบุรุษ
๔. การไม่ฟังธรรมของสัตบุรุษ
๕. การตั้งตนไว้ผิด
ส่วนสาเหตุที่ให้เกิดกุศลจิตก็คือโยนิโสมนสิการ และโยนิโสมนสิการจะเกิดขึ้นได้ก็ต้องอาศัยเหตุ ๕ ประการ อันมีนัยตรงกันข้ามกับเหตุที่ให้เกิดอโยนิโสมนสิการดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้นนี้