พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๓ - โทสมูลจิต ๒
โทสมูลจิต คือจิตที่เกิดเพราะโทสะเป็นเหตุ คือเกิดขึ้นเพราะถูกโทสเจตสิกเข้าครอบงำ มีโทสเจตสิกเป็นมูล เป็นประธาน เพราะโทสะเป็นเจตสิกที่ปรุงจิตให้เกิดความโกรธ ความเกลียด ความเสียใจ ความกลัดกลุ้มรำคาญใจ
๑. มีความหยาบกระด้างเป็นลักษณะ
๒. มีการทำให้จิตใจตนเองและผู้อื่นหม่นไหม้เป็นกิจ
๓. มีการประทุษร้ายทำลายเป็นอาการปรากฏ
๔. มีอาฆาตวัตถุเป็นเหตุใกล้
โทสมูลจิตมี ๒ ดวง คือ
๑. จิตที่เกิดขึ้นพร้อมกับโทมนัส (ความเสียใจ) ประกอบด้วยความโกรธ (ปฏิฆสัมปยุต) และเกิดตามลำพัง (โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ)
๒. จิตที่เกิดขึ้นพร้อมกับโทมนัส ประกอบด้วยความโกรธ และเกิดขึ้นโดยถูกกระตุ้น หรือชักจูง (โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาริกเมกํ)
เหตุให้เกิดโทสะมี ๕ คือ
๑. มีอัธยาศัยเป็นคนมักโกรธ (โทสชฺฌาสยตา)
๒. มีความคิดไม่สุขุม (อคมฺภีรปกติตา)
๓. มีการศึกษาน้อย (อปฺปสุตตา)
๔. ประสบอารมณ์ที่ไม่ดี (อนิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค)
๕. ประสบกับอาฆาตวัตถุ ๑๐ ประการ (อาฆาตวตฺถุสมาโยโค)