พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๕ - ทรรศนะบางประการ ในการอธิบายปฏิจจสมุปบาท

ทรรศนะบางประการ
ในการอธิบายปฏิจจสมุปบาท

ปฏิจจสมุปบาท เป็นธรรมอันลึกซึ้งอย่างยิ่ง เป็นพุทธวิสัย เมื่อนักปราชญ์กัลยาณปุถุชน อธิบายอาจมีแตกต่างกันบ้าง แม้ในพระอภิธรรมปิฎกก็ยังมี ๒ นัย คือ แบบสุตตันตภาชนีย์ และอภิธรรมภาชนีย์ ในสุตตันตภาชนีย์ เป็นการอธิบายกองทุกข์ การเกิดแก่เจ็บตายทั่วไป เช่น คำว่า ชาติ… คือความเกิดพร้อม ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตะ ฯลฯ แต่ในอภิธัมมภาชนีย์ เริ่มว่า อกุศลจิต… เกิดขึ้นในสมัยใด ในสมัยนั้นสังขารเกิดเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย… พออธิบายถึงชาติ อธิบายว่า ความเกิด ความเกิดพร้อม ความบังเกิด ความบังเกิดจำเพาะ ความปรากฏแห่งธรรมเหล่านั้น อันใด นี้เรียกว่า ชาติเกิดเพราะมีภพเป็นปัจจัย
ผู้ศึกษาพึงมนสิการด้วยดีจะไม่ต้องขัดแย้งในเรื่องนี้ พอจะทำความเข้าใจได้ทั้งนัยพระสูตรและพระอภิธรรม
ต่อไปนี้จะทำการอธิบายปฏิจจสมุปบาทแนวอภิธรรมภาชนีย์ของพระเถระนักปราชญ์ไทย ๒ ท่าน มาเสนอไว้ พระองค์แรก คือ สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ ท่านที่ ๒ คือ พระธรรมโกศาจารย์ (พุทธทาส ภิกขุ)