พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๕ - ปฏิจจสมุปบาท ๔ นัย

ปฏิจจสมุปบาท ๔ นัย

๑. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงปฏิจจสมุปบาทนัยที่ ๑ โดยเริ่มจากอวิชชาว่า อิติ โข ภิกฺขเว อวิชฺชา ปจฺจยา สงฺขารา ฯลฯ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายเกิดเพราะอวิชชาเป็นปัจจัยฯ เปรียบเหมือนบุรุษเห็นโคนเถาวัลย์ จึงตัดที่โคนเอาใช้งาน ทรงแสดงเช่นนี้ เพื่อเวไนยชนผู้ลุ่มหลงในการจำแนกเหตุ แสดงให้เห็นลำดับการเกิดขึ้น
๒. ทรงแสดงนัยที่ ๒ โดยเริ่มจากเวทนาอันเป็นท่ามกลางว่า ตสฺส ตํ อภินนฺทโต ฯลฯ เมื่อกุมารนั้นเพลิดเพลินติดใจในเวทนานั้นความเพลิดเพลินในเวทนาเป็นอุปาทาน….ฯ เปรียบเหมือนบุรุษเห็นเถาวัลย์ในท่ามกลาง จึงตัดเอาเฉพาะท่ามกลางถึงส่วนปลายมาใช้งาน ทรงแสดงเพื่อชี้แจงอนาคตกาล
๓. ที่แสดงนัยที่ ๓ ตั้งแต่ข้อปลายจนถึงข้อต้นว่า ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ อิติ โข ปเนตํ ฯลฯ ชราและมรณะมีเพราะชาติเป็นปัจจัย ชาติมีเพราะภพเป็นปัจจัย…….อุปมาเหมือนบุรุษเห็นปลายเถาวัลย์ที่ปลายจึงสาวเรื่อยไปจนถึงโคน ทรงแสดงเพราะพิจารณาเห็นโลกที่ถึงความทุกข์ลำบาก ให้เวไนยชนเห็นความลำบากนั้น
๔. ทรงแสดงนัยที่ ๔ โดยเริ่มตั้งแต่ท่ามกลางจนถึงข้อต้น (ตัณหา …อวิชชา)
ว่า ตัณหามีเวทนาเป็นเหตุ…..เวทนามีผัสสะเป็นเหตุ ฯ เปรียบเสมือนบุรุษเห็นท่ามกลางเถาวัลย์จึงจับสาวลงข้างล่างจนถึงโคน จึงตัดไปใช้งาน ทรงแสดงโดยนำอดีตกาลมาแสดงโดยลำดับแห่งเหตุและผล
ทรงแสดงอวิชชาไว้เป็นข้อแรกเพียงเพื่อว่า สะดวกในการแสดงเรื่องวัฏฏะเท่านั้น อวิชชาไม่ใช่เหตุแรก เหตุเกิดอวิชชามาจากอาสวะ ดังบาลีว่า อาสวสมุทยา อวิชฺชา สมุทโย


ม.มู. ๑๒/๑๒๘/๑๐๐