พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๕ - วินิจฉัยโดยลักษณะ

วินิจฉัยโดยลักษณะ

๑.
อวิชชาาณลกฺขณา มีความไม่รู้เป็นลักษณะ
สมฺโมหนรสา มีความหลงเป็นกิจ
ฉาทนปจฺจุปฏฺานา มีความปกปิดสภาวะแห่งอารมณ์เป็นปัจจุบัฏฐาน
อาสวปทฏฺานา มีอาสวะเป็นปทัฏฐาน (เหตุเกิด)
๒.
สังขาร อภิสํขรณลกฺขณา สังขารทั้งหลายมีการปรุงแต่งเป็นลักษณะ
อายูหนรสา มีความขวนขวายเป็นกิจ
เจตนาปจฺจุปฏฺานา มีเจตนาเป็นปัจจุปัฏฐาน
อวิชฺชาปทฏฺานา มีอวิชชาเป็นปทัฏฐาน
๓.
วิญญาณ วิชานนลกฺขณํ วิญญาณมีการรู้อารมณ์เป็นลักษณะ
ปุพฺพงฺคมรส มีการเป็นประธานเป็นกิจ
ปฏิสนฺธิปจฺจุปฏฺานํ มีการเกิดสืบต่อเป็นปัจจุปัฏฐาน
สํขารปทฏฺานํ มีสังขารเป็นปทัฏฐานหรือ
วตฺถารมฺมณปทฏฺานํ มีวัตถุและอารมณ์เป็นปทัฏฐาน
๔.
นาม นมนลกฺขณํ มีการน้อมไปเป็นลักษณะ
สมฺปโยครสํ มีการประกอบพร้อมกันเป็นกิจ
อวินิพฺโภคปจฺจุปฏฺานํ มีการไม่แยกจากจิตเป็นปัจจุปัฏฐาน
วิญฺาณปทฏฺานํ มีวิญญาณเป็นปทัฏฐาน
๕.
รูป รุปฺปนลกฺขณํ มีการแปรปรวนเป็นลักษณะ
วิกิรณรสํ มีการกระจัดกระจายไปเป็นรส
อพฺยากตปจฺจุปฏฺานํ มีความเป็นอัพยากตธรรมเป็นปัจจุปัฏฐาน
วิญฺาณปทฏฺานํ มีวิญญาณเป็นปทัฏฐาน
๖.
สฬายตนะ อายตนลกฺขณํ มีการทำวัฏฏะให้ยาวนานเป็นลักษณะ
ทสฺสนาทิรสํ มีการทำความเห็นเป็นต้นเป็นรส
วตฺถุทฺวารภาวปจฺจุปฏฺานํ มีความเป็นวัตถุและทวารเป็นปัจจุปัฏฐาน
นามรูปปทฏฺาน มีนามรูปเป็นปทัฏฐาน
๗.
ผัสสะ ผุสนลกฺขโณ มีการกระทบอารมณ์เป็นลักษณะ
สํฆฏฺฏนรโส มีการประสานอารมณ์กับจิตเป็นรส
สงฺคติปจฺจุปฏฺาโน มีการประชุม (วัตถุ อารมณ์ จิต) เป็นปัจจุปัฏฐาน
สฬายตนปทฏฺาโน มีสฬายตนะเป็นปทัฏฐาน
๘.
เวทนา อนุภวนลกฺขณา เวทนามีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะ
วิสยรสสมฺโภครสา มีการบริโภคร่วมกันซึ่งรสแห่งอารมณ์เป็นรส
สุขทุกฺขปจฺจุปฏฺานา มีสุขและทุกข์เป็นปัจจุปัฏฐาน
ผสฺสปทฏฺานา มีผัสสะเป็นปทัฏฐาน
๙.
ตัณหา เหตุลกฺขณา ตัณหามีความเป็นเหตุเป็นลักษณะ
อภินนฺทนรสา มีความบันเทิงใจเป็นรส
อติตฺติภาวปจฺจุปฏฺานา มีความไม่อิ่มในอารมณ์เป็นปัจจุปัฏฐาน
เวทนาปทฏฺานา มีเวทนาเป็นปทัฏฐาน
๑๐.
อุปาทาน คหณลกฺขณํ มีการยึดไว้เป็นลักษณะ
อมุญฺจนรสํ มีการไม่ปล่อยเป็นรส
ตณฺหาทฬฺหตฺตทิฏฺปจฺจุปฏฺานา มีความมั่นคงด้วยตัณหาและเห็นผิดใน
  อัตตาเป็นปัจจุปัฏาน
ตณฺหาปทฏฺานํ มีตัณหาเป็นปทัฏฐาน
๑๑.
ภพ กมฺมกมฺมผลลกฺขโณ มีกรรม และผลของกรรมเป็นลักษณะ
ภาวนภวนรโส มีความทำให้เกิดขึ้นและความเกิดขึ้นเป็นรส
กุสลากุสลาพฺยากตปจฺจุปฏฺาโน มีความเป็นกุศลอกุศลและอัพยากตะเป็น
  ปัจจุปัฏฐาน
อุปาทานปทฏฺาโน มีอุปาทานเป็นปทัฏฐาน
๑๒.
ชาติ ตตฺถ ตตฺถ ภเว ปมาภินิพฺพตฺติลกฺขณามีการเกิดก่อนในภพนั้น ๆ เป็นลักษณะ
นิยฺยาตนรสา     มีการมอบให้เป็นกิจ
  อตีตภวโต อิธ อุปฺปชฺชนปจฺจุปฏฺานา มีการจากภพอดีตมาโผล่ขึ้นในภพนี้เป็น
        ปัจจุปัฏฐาน
  อุปจิตนามรูปปทฏฺานา     มีนามรูปที่เกิดขึ้นครั้งแรกเป็นเหตุใกล้


พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๒ (สมฺโมหวิโนทนี) (อ้างแล้ว) ๔๕๓ - ๔๕๖