พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๕ - วิเคราะห์รากศัพท์ของอวิชชา

วิเคราะห์รากศัพท์ของอวิชชา

๑. น วิชานาตีติ อวิชฺชา ธรรมชาติที่ชื่อว่า อวิชชา เพราะอรรถว่า ไม่รู้
๒. สงฺขตํ กายวจีมโนกมฺมํ อภิสงฺขโรนฺติ เอเตหีติ = สงฺขารา แปลว่า เจตนาที่ทำให้กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม เป็นไปต่าง ๆ ชื่อว่าสังขาร
๓. วิชานาตีติ วิญฺาณํ ชื่อว่า วิญญาณ เพราะอรรถว่า ย่อมรู้แจ้ง
๔. นมตีติ นามํ ชื่อว่า นาม เพราะอรรถว่า ย่อมน้อมไป
๕. รุปฺปตีติ รูปํ ชื่อว่า รูป เพราะอรรถว่า ย่อมสลาย
๖. อาเย ตโนติ อายตญฺจ นยตีติ อายตนํ ที่ชื่อว่า อายตนะ เพราะอรรถว่า ย่อมแผ่ไปซึ่งกาย (นามรูป) อันเป็นบ่อเกิดแห่งทุกข์ และย่อมนำไปสู่สังสารอันยาวนาน
๗. ผุสตีติ ผสฺโส ชื่อว่า ผัสสะ เพราะอรรถว่า ถูกต้อง
๘. เวทยตีติ เวทนา ชื่อว่า เวทนา เพราะอรรถว่า เสวยอารมณ์
๙. ปริตสฺสตีติ ตณฺหา ชื่อว่า ตัณหา เพราะอรรถว่า ทะยานอยาก
๑๐. อุปาทิยตีติ อุปาทานํ ชื่อว่า อุปาทาน เพราะอรรถว่า ยึดมั่น
๑๑. ภวติ ภาวยติ จาติ ภโว ชื่อว่า ภพ เพราะอรรถว่า ย่อมเป็นและย่อมให้เป็น
๑๒. ชนนํ ชาติ ความเกิด ชื่อว่า ชาติ
๑๓. ชิรณํ ชรา ความคร่ำคร่า ชื่อว่า ชรา
๑๔. มรนฺติ เอเตนาติ มรณํ ชื่อว่า มรณะ เพราะอรรถว่า เป็นเหตุตายของสัตว์ทั้งหลาย. โสจนํ โสโก ความเศร้า ชื่อว่า โสกะ ปริเทวนํ ปริเทโว ความร้องคร่ำครวญ ชื่อว่า ปริเทวะ ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ ชื่อว่า ทุกข์ อรรถว่า ทำให้ลำบาก อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า ทุกข์ เพราะอรรถว่า ย่อมขุด ๒ อย่าง ด้วยอำนาจแห่งอุปปาทะและฐีติ. ทุมฺมนสฺส ภาโว ภาวะแห่งทุมนัส ชื่อว่า โทมนัส. ภูโส อายาโส อุปายาโส ความคับแค้นใจอย่างมาก ชื่อว่า อุปายาส.


พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๒ วิภังค์ และอรรถกถาแปล. มหามกุฏราชวิทยาลัย ๒๕๓๗ หน้า ๔๔๗ - ๔๕๒