พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๒ - มรณุปปัติ

มรณุปปัติ คือ การเกิดแห่งความตายหรือความตายปรากฏ เพราะเหตุ ๔ คือ
๑. อายุกขยมรณะ ตายเพราะสิ้นอายุ
๒. กัมมักขยมรณะ ตายเพราะสิ้นกรรม
๓. อุภยักขยมรณะ ตายเพราะสิ้นอายุและกรรมพร้อมกัน
๔. อุปัจเฉทกมรณะ ตายเพราะกรรมตัดรอน
อายุกขยมรณะ คือ ตายแก่หรือตายธรรมดา ตามกำหนดอายุ หรือตามขอบเขตแห่งการดำรงอยู่ของชีวิตรูป ในยุคสมัยนั้น ๆ เช่น สมัยพุทธกาล คนมีอายุประมาณ ๑๐๐ ปี เดี๋ยวนี้มี อายุประมาณ ๗๕ ปี คนที่ตายโดยกำหนดอายุขนาดนี้ ถือว่า ตายเพราะสิ้นอายุ ถ้าเป็นสัตว์ในภพอื่น ๆ เช่น เทวดา พรหม หรือสัตว์ในอบายภูมิ ก็มีอายุตามคติกำหนดของสัตว์ในภพนั้น ๆ เช่น ข้อนี้เปรียบเหมือนตะเกียงที่ไส้ไหม้หมด ย่อมดับ แม้จะมีน้ำมัน
กัมมักขยมรณะ ตายเพราะหมดกรรมคือชนกกรรม ที่ส่งผลให้เกิดในภพนั้น ๆ และ อุปถัมภกกรรม มีหน้าที่ช่วยอุดหนุนรูปนาม (ที่ชนกกรรมให้เกิด) ให้ตั้งอยู่ในภพนั้น ๆ แต่ถ้ากรรม ๒ อย่างนี้สิ้นสุด แม้ว่าคนนั้น จะเกิดในช่วงมนุษย์มีอายุ ๑๐๐ ปี หรือ ๒๕ ปี แต่ไม่สามารถดำรงชีพอยู่ตามกำหนดได้ อาจมีอายุอยู่เพียง ๗ วัน ๑ เดือน หรือ ๑๐ ปี การตายเพราะสิ้นอำนาจกรรม ๒ ชนิดนี้ บางทีเรียกว่า เพราะหมดบุญหรือ ปุญญักขยมรณะ อุปมาเหมือนตะเกียงที่ไส้มีพร้อม เรือนตะเกียงดี แต่น้ำมันหมดจึงดับ
อุภยักขยมรณะ คือ การดับขันธ์โดย ข้อ ๑ - ๒ รวมกันในโอกาสเดียว เปรียบเหมือนตะเกียงหมดไส้และน้ำมันพร้อมกัน จึงดับ ว่าในฝ่ายอกุศลวิบาก สุนัขที่อกุศลชนกกรรมส่งให้มีอายุ ๑๐ - ๑๒ ปี และทั่วไป สุนัขก็มีอายุขนาดนี้ ถือว่าการตายของสุนัขนั้น เป็น อุภยักขยมรณะ ในฝ่ายกุศล การปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้าก็อยู่ในคตินี้
อุปัจเฉทกมรณะ คือ ตายเพราะกรรมเข้าไปตัดวิบากและกัมมชรูปหมายความว่าอกุศล กรรมที่ได้ทำไว้เข้าไปตัดชวนให้ตายเสียก่อน ในสมัยที่ยังไม่ถึงเวลา เช่น ถูกไฟไหม้ อาวุธ ถูกวางยา อุปมาเหมือนตะเกียงมีไส้น้ำมันพร้อม แต่ถูกลมพัดอย่างแรง
ในมรณุปปัติ ๔ ข้อ ๑ - ๓ เป็นกาลมรณะ ข้อ ๔ เป็นอกาลมรณะ


อภิธมฺมตฺถสงฺคหปาลิ ๓๑
  อภิธมฺมตฺถวิภาวินี ๑๘๓