พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๒ - บุญกิริยาวัตถุ ๑๐

บุญกิริยาวัตถุ ๑๐

๑. ทานมัยทำบุญด้วยการให้ปันสิ่งของ
๒. ศีลมัยทำบุญด้วยการรักษาศีลหรือประพฤติดี
๓. ภาวนามัยทำบุญด้วยการเจริญภาวนา คือฝึกอบรมจิตใจ
๔. อปจายนมัยทำบุญด้วยการประพฤติอ่อนน้อม
๕. เวยยาวัจจมัยทำบุญด้วยการช่วยขวนขวายรับใช้
๖. ปัตติทานมัยทำบุญด้วยการอุทิศส่วนกุศลเฉลี่ยแก่ผู้อื่น
๗. ปัตตานุโมทนามัยทำบุญด้วยการยินดีอนุโมทนาบุญผู้อื่น
๘. ธัมมัสสวนมัยทำบุญด้วยการฟังธรรม
๙. ธัมมเทสนามัยทำบุญด้วยการแสดงสั่งสอนธรรมให้ความรู้
๑๐. ทิฏฐุชุกรรมทำบุญด้วยการทำความเห็นให้ตรง
ข้อ ๔ - ๕ จัดเข้าในสีลมัย
ข้อ ๖ - ๗ จัดเข้าในทานมัย
ข้อ ๘ - ๙ จัดเข้าในภาวนามัย
ข้อ ๑๐ จัดได้ทั้ง ทาน ศีล ภาวนา
บุญกิริยาวัตถุ ๓ ข้อแรกมาในที.ปา. ๑๑/๒๒๘/๒๓๐ อง. อฏฺฐก. ๒๓/๑๒๖/๒๔๕
ขุ. อิติ. ๒๕/๒๓๘/๒๗๐
บุญกิริยาวัตถุ ๑๐ มาในที.อ. ๓/๒๔๖ อภิธัมมัตถสังคหะ ๒๙
อภิธัมมัตถสังคหฎีกา ๑๗๐
๑. ทาน การให้เพื่อบูชา เช่น อามิสบูชา ถวายแด่พระพุทธเจ้าหรือ พระสงฆ์ อันเป็นบุญเขต ถวายเพื่อยึดเหนี่ยวน้ำใจ อย่างในสังคหวัตถุ ถวายเพื่อสงเคราะห์อย่างทศพิธราชธรรม ต้องประกอบด้วยเจตนาทั้ง ๓ กาล คือ ปุพพเจตนา มุญจเจตนา และ อปรเจตนา
๒. ศีล สีลยติ วา อุปธาเรตีติ สีลํ ธรรมชาติที่ทรงกาย วาจา ไว้ด้วยดี ชื่อว่า ศีล มีศีล ๕ ศีล ๘ หรือ อุโปสถศีล ศีล ๑๐ ศีล ๒๒๗ ศีล ๓๑๑
๓. ภาวนา ภาเวติ กุสลธมฺเม อาเสวติ วฑฺเฒติ เอตายาติ ภาวนา การยังกุศลธรรมให้เจริญ ชื่อว่า ภาวนา แบ่งออกเป็น สมถภาวนา และวิปัสสนาภาวนา
๔. อปจายนะ ความอ่อนน้อม ดังปรากฏในขุททกนิกาย ธรรมบท ๒๕/๑๘/๒๙

อภิวาทนสีลิสฺส นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน
จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ อายุ วณฺโณ สุขํ พลํ

ธรรม ๔ คือ อายุ วรรณะ สุขะ พละ ย่อมเจริญ แก่ผู้มีปกติอภิวาท อ่อนน้อมต่อผู้เจริญเนืองนิจ อปจายนะบริสุทธิ์ คือ การเคารพอ่อนน้อมด้วยความบริสุทธิ์ใจ มิได้มุ่งหวังลาภสักการะ อปจายนะไม่บริสุทธิ์ คือ การอ่อนน้อมโดยมุ่งหวัง ลาภ ยศ สักการะ
อีกนัยหนึ่ง
๑. สามัญอปจายนะ การเคารพบิดามารดา ครูอาจารย์โดยรู้สึกว่าเป็นหน้าที่
๒. วิเสสอปจายนะ การแสดงความเคารพด้วยการระลึกถึงพระคุณของท่าน
๓. เวยยาวัจจะ การขวนขวายช่วยเหลือในกิจอันไม่มีโทษเกี่ยวกับปริยัติปฏิบัติ การบริจาค
๔. ปัตติทาน การอุทิศส่วนบุญ ผู้ที่ทำบุญแล้วตั้งใจอุทิศส่วนบุญแก่ผู้อื่นสัตว์อื่น ทำให้บุญเกิดผลแผ่ไพศาลยิ่งขึ้น
๕. ปัตตานุโมทนา ปตฺตึ อนุโมทติ เอตายาติ ปตฺตายาติ ปตฺตานุโมทนา การอนุโมทนา ส่วนบุญหรือคุณงามความดีของผู้อื่น ชื่อว่า ปัตตานุโมทนา จะเห็นว่า ข้อ ๔- ๕ นี้เป็นการแสวงบุญด้วยวิธีที่ง่ายเพียงแต่ทำใจให้มีปีติเรื่องนี้
๖. ธัมมัสสวนะ การฟังสิ่งที่ไม่มีโทษอันเป็นความรู้ก็จัดเป็นธัมมัสสวนมัยได้
๗. ธัมมเทสนา ธรรมเทศนาจะมีอานิสงส์มากหรือน้อยขึ้นอยู่กับความบกพร่องหรือสมบูรณ์ขององค์แห่งธรรมกถึก คือ มีความ เมตตา กรุณา ต่อผู้ฟัง ไม่เห็นแก่ลาภเป็นต้น
๘. ทิฏชุกรรม ทำความเห็นให้ตรง มีกัมมัสสกตาญาณรู้ว่าสัตว์มีกรรมเป็นของตน เป็นต้น