พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๑ - อบายภูมิ

ปุญฺสมฺมตา อยา เยภุยฺเยน อปคโตติ อปาโยฯ โสเยว ภูมิ ภวนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ อปายภูมิ ฯ ถิ่นที่ชื่อว่า อบาย เพราะอรรถว่า ปราศจากความเจริญที่รู้กันว่า บุญโดยมากฯ อบายนั้นแล ชื่อว่า ภูมิ เพราะอรรถว่า เป็นที่พวกสัตว์อยู่ฯ

อบายภูมิจัดอยู่ในทุคติภูมิ คือ ภูมิที่มีความทุกข์ยากลำบาก แบ่งออกเป็น ๔ คือ
๑. นิรยะ มาจากศัพท์วิเคราะห์ว่า อยโต สุขโต นิคฺคโตติ นิรโย ประเทศหรือที่อันปราศจากความสุขความเจริญ ชื่อว่า นิรยะ แบ่งออกเป็นนรกใหญ่ ๘ ขุม และนรกขุมย่อมเป็นบริวารอีก ๑๖ ขุม ดังนี้
๑. สัญชีวนรก ที่เสวยกรรมของสัตว์นรกที่ถูกประหารหรือทำร้ายกันเองพอล้มตายลง จึงมีลมรำเพยพัดถูกต้องกายแล้ว จะฟื้นขึ้นมารับวิบากกรรมต่อ เล็บมือของสัตว์นรกขุมนี้ เป็นเล็บเหล็กเป็นดาบ (ทำร้ายกันเอง) ด้วยวิบากกรรม ที่ขายหรือให้อาวุธผู้อื่น
๒. กาฬสุตตนรก นายนิรยบาล ใช้เส้นเชือกหรือด้ายสีดำตัดสัตว์นรกเหล่านี้เป็นท่อน ๆ ๘ ท่อน ๖ ท่อน ๔ ท่อน ตั้งแต่ส้นเท้าจึงถึงสะเอว ถึงเสวยทุกขเวทนาแค่ไหนก็ยังไม่ตาย จนกว่าจะหมดผลกรรม
๓. มหาอเวจี แปลว่า ไม่มีคลื่น ไม่มีการหยุดพัก ถูกทรมานไม่หยุด ถูกตัดอวัยวะต่าง ๆ เช่น มือ เท้า ศีรษะขาด มีดาบประคอง (ตรึง) ให้ อยู่กับที่ อวัยวะต่าง ๆ ที่ถูกตัดขาดจะงอกมาอีก
๔. สังฆาตนรก แปลว่า บด กระหนาบ สัตว์นรกถูกนิรยบาลต้อนเข้าไปในระหว่างภูเขา แล้วมีกองเพลิงปรากฏ ภูเขา ๒ ลูก จะเคลื่อนมา จาก ๔ ทิศ กลิ้งบดให้แหลก
๕. โรรุวนรก แปลว่า ร้องเสียงดัง มีสระโบกขรณี แต่ไม่มีน้ำมีแต่ไปอยู่ใน สระ เมื่อสัตว์โผลงไปถูกไฟไหม้ร้องคร่ำครวญ
๖. มหาโรรุวนรก ถูกทรมานด้วย ถูกนายนิรยบาล ถือค้อนตีศีรษะ เพราะบาป กรรมที่ตัดศีรษะสัตว์ที่ยังเป็น ๆ อยู่
๗. ตาปนนรก มีหลาวเหล็กเสียบ ย่างไฟ มีสุนัขคอยกัด
๘. มหาตาปนนรก ถูกลงโทษให้ปีนภูเขา ที่กำลังร้อนแดงแล้วตกลงบนหลาวเหล็ก

สญฺชีโว กาฬสุตฺโต จ สงฺฆาโต โรรุโว ตถา
มหาโรรุว ตาโป จ มหาตาโปวีจินิรโย

นรกใหญ่ ๘ ขุมนี้ ในไตรภูมิพระร่วงมีลำดับตามคาถานี้ คือ สัญชีวะ กาฬสุตตะ, สังฆาตะ, โรรุวะ, มหาโรรุวะ, ตาปะ, มหาตาปะ, และอวีจินิรยะ แต่ในโลกบัญญัติ เป็นสัญชีวะ,กาฬสุตตะ, มหาอเวจี, สังฆาตะ, โรรุวะ มหาโรรุวะ, ตาปนะ, และอเวจี (อุวิจิ) แต่คำบรรยายถึงลักษณะ ผู้เกิดใน ๒ ขุม แรก และการทำบาปกรรมต่างกันอยู่


อภิธมฺมตฺถวิภาวินี ๑๕๖
ทุคติภูมิโดยตรง เช่น นรก เปรต เป็นต้น ทุคติภูมิโดยอ้อม เช่น สุนัขที่เจ้าของเลี้ยงดี และสัตว์วิเศษมีฤทธิ์บางจำพวก
อุรุณวตีสุตฺต ๕๖ ..จ อวีจิโก. โลกุปปัตติ อรุณวตีสูตร. หอสมุดแห่งชาติ. โรงพิมพ์การศาสนา กรุงเทพฯ พ.ศ. ๒๕๓๙