พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑๑ - ภูมิจตุกะ - ทุคติภูมิ

ภูมิจตุกะ

ภูมิ มีความหมาย ๒ อย่าง คือ ระดับจิตระดับธรรม อีกอย่างหนึ่งหมายถึงที่เกิดที่อยู่ของสัตว์พืช อันหมายถึงพื้นแผ่นดิน อาจเป็นแผ่นดินในโลกนี้หรือโลกอื่นก็ได้ ในที่นี้จึงกำหนดหัวข้อใหญ่เป็น ๒ คือ ฐานภูมิ และอวัตถาภูมิ
๑. ฐานภูมิ ภูมิที่ตั้งอยู่อาศัยของสัตว์ทั้งหลายทั้งสูงต่ำ มี ๓๑ ฐาน คือ
๑.๑ อบายภูมิ ๔
๑.๒ มนุษยภูมิ ๑
๑.๓ เทวภูมิ ๖
๑.๔ รูปภูมิ ๑๖
๑.๕ อรูปภูมิ ๔
๒. อวัตถาภูมิ ภูมิที่กำหนดโดยขอบเขต แห่งธรรม มี ๔ คือ
๒.๑ กามอวัตถาภูมิ ภูมิที่กำหนดโดยขอบเขตแห่งกามตัณหา
มีกามาวจรจิต ๕๔ เจตสิก ๕๒ รูป ๒๘ เป็นองค์ธรรม
๒.๒ รูปอวัตถาภูมิ ภูมิที่กำหนดโดยขอบเขตแห่งรูปตัณหา
มีรูปาวจรจิต ๑๕ เจตสิก ๓๕ เป็นองค์ธรรม
๒.๓ อรูปอวัตถาภูมิ ภูมิที่กำหนดโดยขอบเขตแห่งอรูปตัณหา
มีอรูปาวจรจิต ๑๒ เจตสิก ๓๐ เป็นองค์ธรรม
๒.๔ โลกุตตรอวัตถาภูมิ ภูมิที่พ้นจากตัณหา มีโลกุตตรจิต ๘
เจตสิก ๓๖ นิพพาน ๑ เป็นองค์ธรรม