พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑ - สมัยรวบรวมสารัตถะแห่งพระอภิธรรม
๔. สมัยรวบรวมสารัตถะแห่งพระอภิธรรม
จำเดิมนับแต่มีพระอภิธรรมขึ้นเป็นเอกเทศ รวมเป็นพระไตรปิฎก โดยสมบูรณ์แล้วพัฒนาการแห่งความคิดในหลักธรรมก็ยิ่งเจริญไปไกล คณาจารย์ฝ่ายอภิธรรมิกะได้ขยายแนวอธิบายสภาวธรรมตามทัศนะของท่านให้พิสดารกว้างขวาง และมีการโต้แย้งมติในระหว่างคณาจารย์ด้วยกัน ละเอียดซับซ้อนออกไปเรื่อย ๆ จึงเป็นการยากแก่นักศึกษาที่มีเวลาจำกัดในการซึมซาบพระอภิธรรมได้ ฉะนั้น จึงมีคณาจารย์ที่เล็งเห็นความลำบากในเรื่องนี้ ได้เก็บเอาสารัตถะสำคัญแห่งพระอภิธรรมปิฎก ออกมาเรียบเรียงใหม่ให้ย่นย่อ เพื่อเป็นอุปกรณ์พาให้นักศึกษาเข้าถึงปิฎกนี้โดยง่าย คัมภีร์ประเภทนี้มักแต่งเป็นคาถาอันไพเราะสะดวกแก่การท่องจำและมีคำอธิบายคาถากำกับด้วยเป็นร้อยแก้ว บางทีก็รจนาเป็นความเรียงแก้พระพุทธพจน์บทใดบทหนึ่ง ในนิกายเถรวาทคัมภีร์ประเภทนี้ มีชื่อโด่งดังมาก เห็นจะเป็น “วิสุทธิมัคค์ปกรณ์พิเศษ” ของพระพุทธโฆษะ “อภิธัมมาวตาร” ของพระพุทธทัตตะ และ อภิธัมมัตถสังคหะ” ของพระอนุรุทธาจารย์ ในฝ่ายนิกายสาวาสติวาทก็มี “สังยุกตาภิธรรมหฤทัย” ของพระธรรมตร “อภิธรรมโกศะ” ของพระวสุพันธุ เป็นต้น
ต่อมานักศึกษาปกรณ์เหล่านี้ ยังเห็นว่าบางตอนท่านกล่าวไว้รวบรัด ยากที่จะเข้าใจจึงเกิดมีคันถรจนาจารย์ อีกพวกหนึ่งแต่งขยายอรรถที่ลี้ลับในปกรณ์ดังกล่าวออกมาอีก
พระอภิธรรมมีลักษณะพิเศษ ประกอบด้วยทฤษฎี และกฎเกณฑ์ทางสภาวธรรมอย่างพิสดาร เป็นวิทยาศาสตร์ทั้งด้านนามและด้านรูป และเป็นอภิปรัชญา ซึ่งไม่มีในคัมภีร์ของศาสนาอื่นใด พระอภิธรรมจึงต้องศึกษาด้วยการถ่ายทอดทำความเข้าใจเป็นพิเศษจากอาจารย์ก็ผู้ที่จำทรงในพระอภิธรรมได้ ข้าพเจ้ารับรองได้ว่า ผู้นั้นจะไม่เป็นมิจฉาทิฏฐิ จักทวีศรัทธาปสาทะในพระพุทธศาสนายิ่งขึ้น บัดนี้วงการปริยัติศึกษาของเรา ได้สนใจเล่าเรียนพระอภิธรรมแพร่หลาย จึงนับเป็นลาภอันประเสริฐแห่งพุทธบริษัท ผู้ใครในการศึกษาทั้งหลายโดยแท้

ตารางแสดงจิตทุกประเภท




เสถียร โพธินันทะ, คดีธรรม-คดีโลก (กรุงเทพฯ: คลังวิทยา, ๒๕๑๑) หน้า ๒๐๕-๒๑๔