พระอภิธรรมปิฎก
บทที่ ๑ - ธัมมสังคณี (The Enumeration of Phenomena)
๑. ธัมมสังคณี (The Enumeration of Phenomena)
มีวัณณนา (๑) กิริยาจิตเกิดขึ้นในจักษุทวารก็มีรูปเป็นอารมณ์ (๒) เกิดขึ้นในโสตทวารก็มีเสียงเป็นอารมณ์ (๓) เกิดขึ้นในฆานทวารก็มีกลิ่นเป็นอารมณ์ (๔) เกิดขึ้นในชิวหาทวารก็มีรสเป็นอารมณ์ (๕) เกิดขึ้นในกายทวารก็มีสัมผัสเป็นอารมณ์ (๖) เกิดขึ้นในมโนทวารก็มีใจเป็นอารมณ์. ท่านกล่าวไว้ว่าจิตมนุษย์นี้ย่อมมีลักษณะแปรปรวนไปมา คือ : ถ้าจิตที่เกิดขึ้นนั้นเป็นกุศล รูปก็พลอยเป็นกุศลให้สำเร็จกิจในข้างการดี. และถ้าจิตที่เกิดขึ้นนั้นเป็นอกุศลรูปก็พลอยเป็นอกุศลไปด้วย สำเร็จกิจตามไปในข้างการชั่วการบาป. เมื่อจิตที่เกิดขึ้นเป็นกุศลมีกำลังกล้า ก็กระทำให้อกุศลนั้นสูญไป รูปก็พลอยเป็นไปตามข้างกุศลจิต. เมื่อจิตที่เกิดขึ้นเป็นอกุศลมีกำลังกล้า ก็กระทำให้กุศลนั้นเสื่อมอันตรธานไป และรูปก็พลอยเป็นไปตามข้างอกุศลไปด้วย. กับจำแนกรูปกับจิตกิริยาอีกอย่างหนึ่งว่า ธรรมที่จะเป็นกุศลก็ใช่ จะเป็นอกุศลก็ใช่ คือตั้งอยู่ในท่ามกลางระหว่างกุศลกับอกุศลซึ่งข้างไหนมีแรงมากก็ฉุดเอาไปข้างนั้น. ฉะนั้น ธรรมสังคิณีจำแนก (ก) กุศลธรรม (ข) อกุศลธรรม และ (ค) ท่ามกลางธรรม (อัพยากตธรรม) ๓ ประการนี้ ให้รูปแปรปรวนไปตามจิต เป็นคัมภีร์ที่ ๑. (พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๓๔)